· 5 dk okuma
Parayı float ile Tutmamak: Kuruş, decimal ve Yuvarlama Kuralları
Programlamaya başlayan herkes bir gün 0.1 + 0.2 işleminin 0.30000000000000004 sonucunu verdiğini görür. Hesap makinesinde bu küçük bir görüntü sorunu, faturada ise bir hata: müşteriye 1 kuruş fazla ya da eksik tutar yazılır, toplamlar kalemlerin toplamını tutmaz. Bu yazıda parayı ve ondalık sayıları dört projemde nasıl tuttuğumu anlatıyorum: araç kiralamada kuruş olarak tam sayı, teknik servis uygulamasında decimal ve açık bir yuvarlama kuralı, birim dönüştürücüde metinden okunan Decimal, hesap makinesinde ise bilerek float.
Sorun: ikili kayan nokta
float ve double sayıları ikili tabanda saklar. 1/3'ün onluk tabanda sonsuza kadar sürmesi gibi, 0,1 de ikili tabanda sonsuza kadar sürer ve en yakın değere yuvarlanarak saklanır. Python'da saklanan gerçek değeri görmek mümkün:
>>> from decimal import Decimal
>>> Decimal(0.1)
Decimal('0.1000000000000000055511151231257827021181583404541015625')
>>> 0.1 + 0.2 == 0.3
False
>>> round(2.675, 2)
2.67
Sonuncusu en şaşırtıcı olanı: 2,675 yukarı yuvarlanmalı gibi görünür, ama bellekteki değer 2,67499999… olduğu için aşağı yuvarlanıyor. Para hesabında bu, yuvarlama kuralı doğru seçilse bile sonucun yanlış çıkabileceği anlamına geliyor.
İki doğru yol var: parayı en küçük birim cinsinden tam sayı olarak tutmak ya da onluk tabanda çalışan bir sayı tipi kullanmak.
1. Araç kiralama (C++): kuruş olarak tam sayı
Araç kiralama uygulamasında para her yerde kuruş cinsinden qint64:
// Uygulamanın temel kayıtları. Para her yerde kuruş olarak (tam sayı) tutulur:
// 1.250,50 TL = 125050. Ondalık sayılarla para tutmak yuvarlama hatası getirir.
Tam sayı toplama ve çarpmada hiç hata yapmaz. Zor kısım bölme ve yüzde hesabı: kuruşun altı nereye gidecek? Bunu her yerde açıkça yazdım:
result.base = dailyPrice * result.days;
result.discount = result.base * result.discountPercent / 100; // tam sayı bölme: kuruşun altı atılır
result.total = result.base - result.discount;
Tam sayı bölme kuruşun altını atar. Yani indirim en fazla 1 kuruş eksik hesaplanır ve toplam her zaman base - discount olarak tutarlı kalır. Kural yazılı olduğu için bir yıl sonra bakan biri de "neden 1 kuruş fark var" diye aramaz.
Kayan noktalı sayıya sadece iki yerde dokunuluyor: kullanıcının yazdığı tutar okunurken ve ekrana yazılırken. Okurken en yakın kuruşa yuvarlanıyor:
qint64 fromLira(double lira)
{
return std::llround(lira * 100.0);
}
Böylece double'ın hatası hesaba hiç girmeden, ilk adımda kuruşa çevrilip bırakılıyor.
2. Tamirhane (C#): decimal ve kalem başına yuvarlama
Teknik servis uygulaması Tamirhane'de teklif kalemlerinde miktar, birim fiyat, iskonto ve KDV var. Burada decimal kullandım. C#'ın decimal tipi onluk tabanda çalışıyor, yani 0,1'i tam olarak saklıyor:
Console.WriteLine(0.1 + 0.2); // 0,30000000000000004 (double)
Console.WriteLine(0.1m + 0.2m); // 0,3 (decimal)
decimal yuvarlama sorununu çözmüyor, sadece onu görünür kılıyor. %20 KDV ve %10 iskontolu bir kalemde ara sonuçlar kuruşun altına düşüyor ve bir yerde yuvarlanmaları gerekiyor. İki karar verdim.
Her adım 2 basamağa yuvarlanıyor, kalem başına:
public decimal Gross => Money(Quantity * UnitPrice);
public decimal Discount => Money(Gross * DiscountRate / 100m);
public decimal Net => Gross - Discount;
public decimal Vat => Money(Net * VatRate / 100m);
public decimal Total => Net + Vat;
Teklifin toplamı yuvarlanmış kalemlerin toplamı. Toplamı ayrıca yuvarlamıyorum; böylece müşterinin gördüğü kalemleri elle topladığında aynı sonucu buluyor.
Yarım kuruş sıfırdan uzağa yuvarlanıyor:
internal static decimal Money(decimal amount) => decimal.Round(amount, 2, MidpointRounding.AwayFromZero);
Bu satır önemli, çünkü .NET'in varsayılanı farklı. Math.Round ve decimal.Round, yön verilmezse "bankacı yuvarlaması" yapıyor: tam ortadaki değeri çift olan komşuya yuvarlıyor.
Math.Round(0.025m, 2); // 0,02
Math.Round(0.025m, 2, MidpointRounding.AwayFromZero); // 0,03
Bankacı yuvarlaması çok sayıda işlemde yukarı ve aşağı yuvarlamaları dengelediği için istatistikte iyi bir seçim. Ama bir fişte 0,025 TL'yi 0,02 olarak gören biri bunu hata sanar. Ben fişte alışılmış kuralı seçtim ve testle sabitledim:
[Fact]
public void Half_kurus_rounds_away_from_zero()
{
var order = Diagnosing();
// 0,25 × %10 = 0,025 → 0,03
var line = order.AddQuoteLine(QuoteLineKind.Part, null, "Vida", 1, 0.25m, 10, 0).Value;
Assert.Equal(0.03m, line.Vat);
Assert.Equal(0.28m, line.Total);
}
Veritabanı tarafında da tutarlar PostgreSQL'de numeric sütunlarda, yani yine onluk tabanda duruyor. Tahsilatta ise kuruşun altında basamağı olan bir tutar (10,005 TL gibi) hiç kabul edilmiyor; testi var.
3. Birim dönüştürücü (Python): katsayılar metin olarak
Birim dönüştürücüde her birimin bir katsayısı var: 1 inç = 0,0254 metre gibi. Python'un decimal modülünü kullandım, ama burada da bir tuzak var: Decimal(0.0254) yazılırsa float'ın hatası Decimal'e aynen taşınır. Katsayıları bu yüzden metin olarak yazdım:
# Katsayılar metin olarak yazılır ki
# Decimal'e çevrilirken ikili kayan nokta yuvarlaması olmasın.
unit("in", "in", "İnç", "Inch", "0.0254"),
Döviz kurları ise internetten JSON olarak geliyor ve JSON okuyucusu sayıları float yapıyor. Orada da değeri Decimal(str(value)) ile çeviriyorum. str fonksiyonu float'ın en kısa doğru gösterimini veriyor, yani 34,25 gelen kur Decimal("34.25") oluyor, 34,249999… olmuyor.
Sonucu ekrana yazarken 12 anlamlı basamağa yuvarlıyorum. Yuvarlama sadece gösterimde yapılıyor; hesap boyunca sayı tam hâliyle taşınıyor.
4. Hesap makinesi (Python): bilerek float
Hesap makinesinde decimal kullanmadım. Sebep: sin, log, karekök gibi bilimsel fonksiyonlar math modülünde ve float ile çalışıyor; Decimal'in bunların çoğu için karşılığı yok. Burada para değil, ölçüm ve bilim hesabı var; asıl sorun hesabın kendisi değil, kullanıcının gördüğü metin.
0.1 + 0.2 sonucunu 0.30000000000000004 olarak göstermemek için iki küçük şey yeterli oldu. Sonuç 15 anlamlı basamakla yazılıyor:
def format_result(value):
return f"{value:,.15g}"
Ve bir tam sayıya milyarda birden yakın olan sonuç o tam sayıya yapıştırılıyor; sin(π)'nin 1.2e-16 değil 0 görünmesi gibi:
def snap_to_integer(x):
nearest = round(x)
return float(nearest) if abs(x - nearest) < 1e-9 else x
Hesap makinesi için bu yeterli, para için değil. Fark şu: hesap makinesinde hata sadece ekranda görünüyor ve gösterimde düzeltiliyor; parada ise yanlış değer kaydedilir, toplanır ve faturaya yazılır.
Öğrendiklerim
- Para
floatya dadoubleile tutulmaz. Ya en küçük birimde tam sayı (kuruş) ya da onluk tabanda çalışan bir tip (decimal,Decimal, veritabanındanumeric). - Onluk tip yuvarlamayı çözmez, görünür yapar. Nerede yuvarlanacağı (kalem başına mı, toplamda mı) ve nasıl yuvarlanacağı (sıfırdan uzağa mı, çifte mi) açıkça seçilmeli ve testle sabitlenmeli. .NET'te varsayılan bankacı yuvarlaması.
- Dönüşüm kayıpsız yapılır:
Decimal("0.1"),Decimal(0.1)değil. Dışarıdan gelen kayan noktalı sayı ilk adımda dönüştürülür ve hesap içinde bir dahafloat'a geri dönülmez. - Gösterimdeki hata ile hesaptaki hata farklı. Hesap makinesinde biçimlendirme yeterli; faturada değil.